Nadat D66-leider Rob Jetten, VVD-leider Dilan Yesilgöz en CDA-leider Henri Bontenbal het eens werden over hun coalitieakkoord en de Kamerleden van die partijen hebben ingestemd met de plannen die hun partijleiders met informateur Rianne Letschert hebben gemaakt, is deze ochtend het eindverslag aangeboden aan de voorzitter van de Tweede Kamer. Enkele uren later werden de plannen openbaar. Zelf noemen de drie partijleiders hun coalitieakkoord dat als motto 'Aan de slag' heeft meegekregen "een mooi samenhangend verhaal."
De drie partijen zullen een minderheidskabinet vormen. De bewindslieden van het kabinet-Jetten zullen dus bij elk wetsvoorstel steun moeten zoeken bij een of meer oppositiepartijen, in zowel de Tweede als de Eerste Kamer. Dit betekent dat het nog maar de vraag is of de vandaag gepresenteerde plannen in het coalitieakkoord ook daadwerkelijk doorgaan. Een of meerdere oppositiepartijen zullen steun moeten leveren en of dat gaat gebeuren is op voorhand niet te zeggen.
Eerder bleek al uit het tussenverslag over deze formatie, dat op 2 december naar buiten werd gebracht, dat digitalisering en innovatie belangrijke thema’s zijn voor de drie coalitiepartijen. “Om onze economie concurrerender, productiever en onafhankelijker te maken, moeten we investeren in de technologieën van de toekomst”, viel te lezen in het tussenverslag over de formatie. D66, VVD en CDA zien innovatie en toegepaste kennis als de motor van ons toekomstig verdienvermogen en stelden in het verslag dat meer publieke en private middelen hiervoor beschikbaar moesten worden gesteld en dat er meer focus vereist is. Hoe vertaalt dit zich in de plannen van het Coalitieakkoord?
Aparte paragraaf over digitalisering
Het woord innovatie komt maar liefst 54 keer voor in de tekst van het Coalitieakkoord en digita(a)le of digitalisering 41 keer. Er is zelfs een aparte paragraaf geschreven over digitalisering: ‘Nederland koploper in een digitale wereld’ geheten. Hierin staat dat digitalisering en AI belangrijk zijn voor innovatie, economische groei, de krappe arbeidsmarkt en toekomstige welvaart. Maar digitalisering en AI raken ook direct aan onze veiligheid, vrijheid en democratische rechtsstaat, schrijven de coalitiepartners.
“Nederland kan hierin uitblinken door koploper te worden in verantwoorde innovatie met sterke ecosystemen van kennis, investeringen en ondernemerschap. Daarom moeten we investeren in een sterke en onafhankelijke Nederlandse en Europese-Techsector. Dat is niet alleen economisch verstandig, maar ook essentieel voor onze democratie en nationale veiligheid.”
Er is behoefte aan meer grip en democratische sturing. Nederland en Europa zijn voor cruciale digitale infrastructuur sterk afhankelijk geworden van een klein aantal buitenlandse spelers. Dat maakt ons kwetsbaar in een wereld waarin technologie steeds vaker als geopolitiek machtsmiddel wordt ingezet. Nederland wordt dagelijks digitaal aangevallen door statelijke en niet-statelijke actoren. Ook daarom moet Nederland koploper worden in verantwoorde digitale innovatie en sterke Nederlandse en Europese capaciteiten ontwikkelen, valt te lezen in het Coalitieakkoord. “Dit vraagt om een overheid die regie neemt , die kiest voor technologie, kennis en talent, die en de digitale weerbaarheid structureel versterkt om strategische afhankelijkheden doelgericht af te bouwen.”
Digitale overheid en samenleving
De overheid moet digitaal betrouwbaar, toegankelijk, efficiënt, en weerbaar zijn. Nog altijd worden de kansen van digitalisering voor een efficiëntere overheid onvoldoende benut. Dat wil de nieuwe coalitie anders doen:
• Digitale autonomie moet het uitgangspunt zijn voor de overheid. De coalitie kiest voor een Europese digitale infrastructuur, bouwt strategische afhankelijkheden in cloud, data en cruciale systemen doelgericht af, en splitst grote projecten op, zodat meer Nederlandse en Europese mkb’ers kunnen meedoen.
• Digitale inkoop en aanbestedingen worden gestandaardiseerd en gecentraliseerd, gestuurd op security-by-design, zero-trust, soevereiniteit, open source en ketenveiligheid. De overheid benut haar marktmacht om veilige standaarden af te dwingen en stelt rijksbrede minimumeisen op voor security.
• Om voor financiering in aanmerking te komen moeten IT-projecten van de overheid (> €5 mln.) aan centrale IT-standaarden worden getoetst.
• De coalitie wil de technische capaciteit van de overheid versterken door een concurrerend salarispad voor IT-specialisten in te voeren en ambtenaren te scholen in technologie en het gebruik van AI.
• Overheidsdiensten worden toegankelijk en begrijpelijk ontworpen voor iedereen, inclusief mensen met een beperking. We zorgen voor voldoende telefonische en fysieke loketten.
Digitale techniek als drijfveer voor onze economische groei
Digitale infrastructuur en sleuteltechnologieën bepalen het verdienvermogen van morgen, stellen de coalitiepartners. “Nederland heeft een sterke uitgangspositie, maar Europa verliest terrein in de mondiale concurrentie, waardoor afhankelijkheden van de VS en China toenemen. Gerichte keuzes in opschaling, innovatie en randvoorwaarden zijn nodig om economische groei en onze strategische positie veilig te stellen.”
De coalitie wil:
• Werken aan een nationale aanpak voor digitale infrastructuur, gericht op kennis, onderzoek en innovatie, om nieuwe technologieën sneller van de grond te krijgen.
• Nederland wordt koploper in digitale innovatie en sleuteltechnologieën. We zijn niet langer alleen een ‘pilotland’ maar worden ook een ‘opschaalland’ als het gaat om de ontwikkeling van sleuteltechnologieën zoals AI.
• De bouw van een AI-fabriek in Noord-Nederland en van Europees autonome datacentra wordt gestumuleerd. De coalitie bouwt aan een digitaal weerbare samenleving aan de hand van een ecosysteemaanpak, waarin samen met het onderwijs, het bedrijfsleven en de overheid een stap vooruit wordt gezet, zodat iedereen volop de kansen van kunstmatige intelligentie kan benutten.
• Scholing van jonge mensen van kind tot student in cybersecurity- en digitale vaardigheden en versterking van publiek-private scholingstrajecten.
• Publiek-private investeringen richten zich op toepassingen met economische en veiligheidswaarde (AI, cybersecurity, halfgeleiders, quantum en fotonica), met een focus op schaalbaarheid, productiviteit en adoptie in vitale sectoren. Nederland versterkt haar positie in de halfgeleiderindustrie en zet in op de bouw van een quantumcomputer in Nederland.
• Nederland wordt aantrekkelijk gehouden voor innovatieve bedrijven door procedures voor digitale infrastructuur te versnellen, zonder de veiligheid en leefomgeving te verwaarlozen.
Veel van bovengenoemde punten komen ook terug in de Actieagenda’s die Digital Holland op 26 januari heeft gepresenteerd.
Lees de Actieagenda Cybersecurity Technologies
Digitale weerbaarheid
Cyberaanvallen, digitale spionage en desinformatie vormen directe bedreigingen voor onze economie, democratie en nationale veiligheid. De dreiging komt vanuit statelijke actoren, van cybercriminelen en van grootschalige beïnvloedingscampagnes en wordt door AI sneller, slimmer en schaalbaarder.
Daarom moeten vitale sectoren en de (semi)overheid aantoonbaar cyberweerbaar zijn, zodat we maatschappelijke ontwrichting kunnen voorkomen. Dit wil de coalitie doen door:
• Te zorgen voor een snelle implementatie van de NIS2-richtlijn gericht op digitale weerbaarheid, zodat vitale sectoren zijn voorbereid op cyberdreigingen en daar snel op kunnen acteren.
• Conform het advies van de Cyber Security Raad zorgt de coalitie voor centrale regie op cybersecurity om te voorkomen dat versnippering leidt tot kwetsbaarheid.
• Een actieve voorbereiding op grootschalige digitale aanvallen, door te oefenen met overheid, mkb en vitale sectoren, door ethische hackers te stimuleren en door snelle en gerichte uitwisseling van dreigingsinformatie tussen overheid en bedrijfsleven.
• Met de cyberbeveiligingswet wordt de weerbaarheid van bedrijven tegen digitale dreigingen versterkt en de wettelijke grondslag waarmee inlichtingendiensten structureel informatie kunnen delen met private bedrijven verstevigd.
• De coalitie werkt aan inzicht in en afbouw van strategische technologieafhankelijkheden, met nationale stresstests op risico’s voor het landsbelang en met een strategie voor ontvlechting, inclusief Europese alternatieven, aanbestedingsrichtlijnen en gedeelde best practices. Om onze nationale veiligheid te beschermen, blijven we digitale apparatuur in vitale sectoren uit risicolanden weren.
• Toezichthouders krijgen voldoende ruimte om talent aan te trekken en te innoveren, zodat wetgeving ook effectief wordt gehandhaafd.
Sterke economie met inzet op innovatie
Economische groei is een van de belangrijkste missies van de coalitie. “Om onze welvaart ook in de toekomst te behouden, is het nodig om te moderniseren, te verduurzamen, te innoveren en te investeren”, stellen de coalitiepartners.
Waar mogelijk wordt gebruikgemaakt van Europese cofinanciering en investeringskansen, bijvoorbeeld via het European Competitiveness Fund, de Chips Act 2.0 en IPCEI’s (projecten met een groot gemeenschappelijk belang). “We zorgen met een nationale EU-financieringsvoorziening voor voorspelbaarheid en toegang van Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen tot Europese innovatieprogramma’s.”
De coalitie wil inzetten op een fiscaal stabiel vestigingsklimaat. Het wil bedrijven ondersteunen in investeringen die passen bij onze economie van de toekomst, door uitbreiding van de WBSO voor ontwikkeling van AI en technologie en behoud van de Innovatiebox. “Om in de toekomst onze welvaart, en daarmee de financierbaarheid van de gehele publieke sector op peil te houden, moeten we investeren in innovatie. Het geld wordt in de toekomst verdiend met technologie die er nu nog niet is. Economische kracht vertaalt zich in de huidige geopolitieke omstandigheden bovendien steeds meer naar geopolitieke macht. Innovatie en toegepaste kennis zijn daarmee bepalend voor onze geopolitieke positie in de wereld.”
Dit zijn de plannen van de coalitie:
• Het kabinet werkt toe naar de 3%-norm voor R&D-investeringen. Daarvan moet het grootste deel van het bedrijfsleven komen, maar de overheid kan met publieke investeringen ook private investeringen aanjagen. De overheid moet daarnaast de randvoorwaarden creëren en vaker optreden als ‘launching customer’ voor innovatieve technologieën. Het kabinet gaat door met de uitvoering van de Nationale Technologiestrategie en ondersteunen regionale innovatieclusters.
• Om innovaties vanuit de ontwikkelfase te laten doorgroeien, zet het toekomstige kabinet in op het Nationaal Groeifonds en sluit het waar mogelijk aan op Europese cofinanciering.
• Voor de uitvoering van de Nationale Technologiestrategie investeert het kabinet in regionale innovatieclusters, deelname aan Europese innovatieprogramma’s en publiek-private innovatieprogramma’s.
• Het kabinet benut de inkoopkracht van de overheid voor het uitlokken van disruptieve innovaties en biedt een eerste afzetmarkt via het zogeheten DARPA-model. Hiervoor wordt een Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie opgericht.
• Het kabinet maakt gebruik van de ruimte die Europese wetgeving biedt voor ‘Regulatory sandboxes’ en vergroot de experimenteerruimte voor jonge technologiebedrijven.
• Wetenschappelijke kennis moet meer worden omgezet in economische waarde (valorisatie). Om meer succesvolle spin-offs van onderwijsinstellingen te creëren, is het doel dat Nederlandse kennisinstellingen (inclusief de academische ziekenhuizen) werken met de beste deal terms voor startups van de hele westelijke wereld. We bundelen de krachten van technology transfer offices (TTO) in één nationale TTO, verantwoordelijk voor de ontwikkeling en uitrol van best practices.
• Volgens het Nationaal AI-Deltaplan, werkt de coalitie onder andere aan een AI Rekenkrachtplan, beslecht het structurele barrières in ruimte, energie en vergunningen die aanleg van digitale (AI-)infrastructuur belemmeren en versterkt het AI-adoptie en -geletterdheid in Nederland.
De overheid kiest voor groei
De overheid kiest voor economische groei, met inzet op innovatie, verduurzaming en de verhoging van productiviteit. Conform het rapport-Wennink stuurt de coalitie actief op 1,5% structurele economische groei en als dat niet wordt gehaald, wordt bijgestuurd. “Nederland heeft ecosystemen die draaien op samenwerking tussen grote bedrijven, mkb, startups en kennisinstellingen. We kiezen daarom voor een gerichte en gefocuste ecosysteem-benadering en voeren economisch beleid gericht op deze systemen.”
Dit wil de coalitie onder meer doen:
• Doorgaan met het nieuwe strategische industriebeleid met focus op bepaalde domeinen en markten op basis van potentieel verdienvermogen, maatschappelijke opgaven en belang voor de strategische autonomie.
• In lijn met de bestaande focus op het industriebeleid, kiest het kabinet voor vier domeinen die essentieel zijn voor onze toekomstige economie en maatschappelijk welzijn: digitalisering en AI, veiligheid en weerbaarheid, energie- en klimaattechnologie en life sciences en biotechnologie. Binnen deze domeinen zet het gericht in op het opbouwen van technologische nicheposities.
Versterken van onze Defensie
Om onze technologische voorsprong te borgen, zet het kabinet in op de oprichting van een defensie-innovatieautoriteit naar voorbeeld van het Amerikaanse DARPA. Deze autoriteit doet ook medefinanciering van gezamenlijke onderzoeksprojecten met kennisinstellingen die voor Defensie van toegevoegde militaire waarde zijn. Om deze autoriteit de langdurige zekerheid te bieden die nodig is voor de ontwikkeling van nieuwe technologieën en industriële opschaling, wordt hiervoor gedurende deze kabinetsperiode een tot 10 procent oplopend aandeel van het defensiebudget aangewezen.
Veilig en gezond online
Het internet moet een veilige en gezonde omgeving zijn, zeker voor kinderen en jongeren. In de huidige online wereld zorgen verslavende algoritmes, schadelijke content en gebrekkige moderatie voor risico’s als verslaving, intimidatie, misbruik en fraude. Ook om onze democratie te beschermen, stellen de coalitiepartners duidelijke grenzen en versterken zij het toezicht.
Goed onderwijs en wetenschap
Nederlandse universiteiten dalen op de wereldranglijsten, terwijl ze een cruciale rol vervullen in innovatie-ecosystemen en het creëren van startups en scale ups. Het nieuwe kabinet wil dat Nederland met goed onderwijs aan een sterke economie en een sterke samenleving bouwt. Het wil zorgen dat ons vervolgonderwijs, onderzoek en wetenschap op orde zijn, om als Nederland koploper te blijven. “Dat gaat niet alleen over innovatie, maar ook juist over de aanwas van nieuwe ideeën via fundamenteel onderzoek, het behoud en aantrekken van (internationaal) toptalent en ervoor zorgen goede ideeën uit kunnen groeien tot succesvolle ondernemingen.”
Nederlandse hogescholen, universiteiten en onderzoeksinstellingen zijn een cruciale schakel in innovatie-ecosystemen. Om internationaal toonaangevend te blijven investeert het kabinet gericht in wetenschappelijk onderzoek dat aansluit bij de grote uitdagingen van deze tijd, versterkt het samenwerking en biedt het talent perspectief.
Dit wil de coalitie doen:
• Structurele investering in wetenschap en onderzoek en beweging richting de Lissabon-doelstelling van 3% bbp aan publieke en private R&D-investeringen. Hierbij levert de overheid ook een grotere bijdrage door investeringen in wetenschap en innovatie.
• Er komt een talentstrategie om ervoor te zorgen dat we het juiste talent gericht selecteren en voor Nederland behouden. Zo zorgt het kabinet voor genoeg vakmensen in de sectoren waar de uitdagingen het grootst zijn en haalt het wetenschappelijk toptalent in huis, dat nodig is voor baanbrekend onderzoek en innovaties.
Hogescholen en universiteiten hebben internationaal talent nodig om bedrijfs- en kennisclusters in de regio te behouden, met name rond kennisecosystemen in de regio (zoals Brainport Eindhoven, Wageningen Foodvalley, Noviotechcampus in Nijmegen). Zij krijgen hier ruimte voor door:
• Campussen als motoren voor startups, scale-ups en samenwerking te versterken tussen onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven. Valorisatie krijg een prominentere plek, zodat kennis vaker naar de markt wordt gebracht in de vorm van nieuwe bedrijfjes.
• Universiteiten gaan samenwerken aan de uitdagingen van de toekomst. De coalitie investeert in onderzoek en innovatie. Daarbij vraagt het wel om meer samenwerking en specialisatie van universiteiten en minder concurrentie op studentenaantallen. Bij de periodieke her-accreditatie van hbo- en wo-opleidingen wordt steviger getoetst in hoeverre opleidingen aansluiten op de arbeidsmarkt.